Enantes de principiar a lleer esti "diccionariu" perespecial, prestaríame dexar claru que tou lo qu'escribo equí son conceutos y comentarios que siento una milenta de vegaes na xorná diaria n'Asturies pero que nin por asomu quier ferir o mancar a naide. Son ná más qu'eso, reflexones pa someteles a alderique. Si t'apetez, pués dexar el to recáu al final. Munchos d'ellos tan basaos na Uquipedia n'asturianu. Gracies per tou.

-DIGLOSIA:

Billingüismu desequilibráu.Cuando una llingua se-y da un tratu inferior y los sos falantes nun gocen d'iguales oportunidaes d'usu social que cuando empleguen la otra llingua (Ramón D'Andrés-Llecciones d'Asturianu). Asturies ye nestos momentos un exemplu claro de diglosia: Castellanu-Llingua A (Alta socialmante, oficial, protexía peles autoridaes,..) / Asturianu-Llingua B (Baxa socialmente, non oficial, arrequexada al ámbitu familiar,...)

-ASTURIES/ASTURIAS:

Nome del país de los astures. País Astur. Nación Asturiana. Territoriu del noroeste del Estáu español. Asturias:nome n'asturianu del pais na so variante dialectal occidental, asina mesmu pal restu de castellán falantes.

-ASTURIANISMU:

L'Asturianismu políticu atopa'l so entamu históricu col xixonés Xovellanos. Esti personaxe de la cultura asturiana amás de falar de la xunidá de la llingua asturiana ("la lengua de los vaqueiros es enteramente la misma que la de todo el pueblo de Asturias: las mismas palabras, la misma sintaxis y mecanismo del dialecto general del país"), tien nos sos testos abondos vezos del so asturianimu comu na so defensa de la Xunta Xeneral cuando la so supresión pol Marqués de la Romana. Llegó denunciar nunes cartes qu´esti fechu diba escontra la Constitución Historica Asturiana, esto ye interpretao por dellos sectores como que Xovellanos consideraba Asturies comu pueblu estremau del restu, comu Nación, pero embaxu'l dominiu la Monarquía Española:

"Mas si por el contrario, viese que a Vuestra Majestad no mueven sus clamores, y que desestima la pronta reparacion de sus agravios, nosotros no responderemos de las consecuencias. Sabemos los derechos que da al Principado su antigua constitución; sabemos que tiene el de no obedecer y reclamar toda providencia que fuese contraria a ella, y de resistirlas hasta donde permitan su fidelidad y respeto; y no ver algún peligro en excitar esta lucha entre la autoridad soberana y los derechos de un pueblo respetable, entre la fuerza armada de la una y el amor a la libertad del otro." (Recursos contra el Marqués de la Romana, Memoria en defensa de la Junta Central)

L'Asturianismu que sigui ye un asturianismu ya non historicista, sinon más bien difícil d'encuadrar cola figura Caveda y Nava.

Dempués sedríen asturianistes los carlistes comu Xuan María Acebal, Vázquez de Mella,etc., rexonalistes comu Pachín de Melás y federalistes comu Canga Argüelles, Pepín de Pría.

L'asturianismu d'anguaño tien dos corrientes, la rexonalista y la nacionalista siendo la última mayoritaria.

-MONARQUÍA:

Monarquía ye una mena de gobiernu d'un estáu na qu'el cargu supremu ye vitaliciu y comúnmente designáu según un orde hereditariu. Esti cargu denómase monarca en términos xenerales magar qu'esti pue cimblar según la cadarma xurídica del gobiernu o la rexón, como rei o reina, emperador o emperatriz, zar o káiser. En dalgunos casos elíxese por un grupu seleutu, y l'estáu rexíu pol monarca tamién recibe'l nome de monarquía, xunto col de reinu.

-REPÚBLICA:

República (del llatín res publica, «la cosa pública, lo público»), nun sentíu ampliu, ye un sistema políticu carauterizáu por basase na representación de tola so cadarma per aciu del drechu a votu, l'eleutoráu, que constitúi la raíz cabera de la so llexitimidá y soberanía. Munches definiciones, como la de la Encyclopædia Britannica de 1911 rescamplen la importancia tamién de l'autonomía y del Derechu (incluyendo los drechos humanos) como partes fundamentales pa una república. Por estensión, se suel denomar asina al Estáu que tien dicha organización, anque munches otres formes de gobiernu autodenomense repúbliques siendo en realidá estaos totalitarios.

-RTPA:

La Radiotelevisión del Principáu d'Asturies (RTPA) ye un grupu multimedia que pertenez al Principáu d'Asturies. Ta formáu poles sociedaes Televisión del Principáu d'Asturies SA y Radio del Principáu d'Asturies SA. Tamién tien pensao sacar un periódicu dixital. El so direutor ye José Ramón Pérez Ornia.

Estructúrase en 3 muérganos:

• Conseyu d'Alministración
• Conseyu de Comunicación
• Dirección Xeneral

Tien les sos dependencies na Universidá Llaboral, en Xixón.

La TPA fizo la so primera emisión en pruebes el 20 d'avientu de 2005 a les 21 hores. El sábadu 7 de xineru entamó les retransmisiones deportives col partíu de fútbol ente'l Sporting de Xixón y el Racing de Ferrol, anque cola señal que-yos dio la TVG. Al día siguiente, fizo la so primer emisión propia d'un encuentru de fútbol, col Marino de Lluanco - Durango dende Miramar, nuna producción subcontratada a una productora privada.

La principal polémica dende la so puesta en marcha xiró alredor de la emisión de programes en llingua asturiana. Cuatro son los programes qu'emite anguaño n'asturianu: Al Aldu (emitíu diariamente y presentáu por Mercedes Menéndez, Inaciu Galán, Carlos Suari, Milio'l del Nido y Lluis Antón González, Pieces (esti con gran parte en castellán), Nós y Camín de cantares. En total nun llega el 1,5% del total de la parrilla. Amás, dende dellos sectores de la sociedá tamién se critica la escasa presencia de la cultura asturiana.

El día 12 de marzu de 2008 cumplierense a les 11:30 de la mañana les primeres 10000 hores de emisión de la televisión pública d'Asturies.

-NACIONALISMU:

El nacionalismu asturianu ta inxertáu nun movimientu nomáu "asturianismu políticu", nel que tamién ta´l "rexonalismu asturianu", que ye un movimientu políticu y social encadarmáu que considera qu'Asturies merez un mayor autogobiernu o que ye una nación y reclama los drechos que tien como tal como'l drechu d'autodetermín sigún los nacionalistes. La defensa de la cultura asturiana, sobremanera la llingua ye ún de los sos enfotos.

Enantes de la transición hebo partíos e ideoloxíes que foron asturianistes, o teníen vezos de tal comu los carlistes (con personaxes comu Xuan María Acebal, Vázquez de Mella,...), federalistes (Canga Argüelles, Pin de Pría,...), rexonalistes (Pachín de Melás,...). La Xunta Rexonalista Asturiana sedría´l primeru, anque nun tuvo dempués nenguna continuidá política. El resurdimientu del asturianimu na Transición tien los sos entamos nel colectivu Conceyu Bable, y col primer partíu políticu nacionaliegu de la hestoria que foi'l Conceyu Nacionalista Astur en 1977.

N'Asturies, magar que nun ye un fenómenu tan rescampláu como nos casos del Nacionalismu catalán o'l vascu, el nacionalismu dexóse notar na política asturiana, anque más a un nivel de movimientu social que d'elementu con una ñidia representación institucional.

Pesia esti menor arraigoñamientu del nacionalismu, Asturies tien vivíes delles etapes de soberanía política, cola dómina del Reinu d'Asturies ente los años 718 y 925, la declaración de soberanía de la Xunta Xeneral de 1808, y el Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión de 1937.

-FSA:

Federación Socialista Asturiana (PSOE). Partíu político que gobierna n'Asturies dende'l retornu de elleciones llibres al nuesu país nel añu 1981 (l'anterior presidente d'Asturies foi Belarmino Tomás nel Conseyu Soberanu de 1937 enantes de la ocupación franquista), menos na estaya de Sergio Marqués (1995-1999).  Ye curioso les sos ideges del país astur con una fondera mentalidá sucursalista amás de represiva con tolo que seya cultura autóctona. Grandes diferencies con otres federaciones del partíu nel restu del estáu. Dominiu absoluto nes cuenques al traviés del sindicatu SOMA (Sindicatu d'Obreros Mineros d'Asturies).

Nel so sen, aparatu d'élites que tapecen cualesquier disidencia interna. Nos caberos años, política al traviés de turismu, lladrillu y grandes centrales térmiques amás de grandes proyeutus (Llaboral, Fontes d'Iviernu, Niemeyer,...) con gran sonadía de llaceria. Medios públicos al so serviciu. Oposición "talibán" a l'oficialidá del asturianu y camudamientu del Estatutu en términos fonderos.

-OFICIALIDÁ:

¿¿¿OBLIGATORIEDÁ???.

Un movimientu de normalización llingüística fai incidencia n'estremaes estayes de la vida humana, dende l'ámbetu académicu al comunicativu-mediáticu, pasando per estayes como la comunicación oficial de los ciudadanos coles alministraciones, l'ociu o l'enseñu.

Les más de les autoridaes competentes, coinciden en que lo ideal y saludable pa la pervivencia de la llingua que se nagua por normalizar, ye la so presencia en toles estayes de la vida, sicasí, dáse-yos más importancia a les tres que suponen: Medios de Comunicación, Enseñu y Comunicaciones oficiales. D'ehí la necesidá de la declaración d'oficialidá ente otres munches coses pa qu'una llingua pueda siguir viviendo nun futuru.

-ASTURIANU:

La llingua asturiana ye'l productu del desendolcu del llatín llantáu polos romanos nel territoriu de los ástures, un pueblu allugáu no más d'Asturies y parte de los territorios de Llión, Zamora y Miranda l Douro. L'asturianu recibió tamién les aportaciones de la llingua, o llingües, que falaben estos pueblos prerromanos qu'habitaben esta tierra. D'eses llingües pocu se sabe, pero paez que teníen daqué parentescu col celta y col lusitán, queden abondes pallabres como: llamuerga, brenga, bierzu, biruéganu, argaña, angazu, llastra, vega...

Pero quiciabis la influyencia más importante d'esta llingua foi la derivada del deprendizaxe del llatín con vezos llingüísticos y articulatorios estremaos a los de los colonizadores romanos, y por supuestu, distintos tamién a los de los otros pueblos que deprendieren el llatín de magar otres llingües.

-VARIANTES DIALEUTALES: Asturianu occidental, central y oriental. La xente vaqueira fala l'asturianu occidental cola carauterística del pronunciar de la africada sorda [ts] en cuenta de la llateral; esto ye, tsingua en llugar de la llateral palatal sonora [ll] llingua. Tamién n'Occidente la diptongación o>ou y e>ei entama nes llingües romances del norte d'España y percuerre la fastera occidental fasta'l gallegu y el portugués. La entendedera ente les tres variedaes ye bono, magar que'l asturianu occidental necesita adautación ortográfica. L'asturianu central ta consideráu como modelu de llingua, y tien el mayor númberu de falantes.

-AUTODIU:

Fálase d'esti conceutu nel sentíu cultural cuando una persona refuga el so raigañu de ñaciencia porque piensa que ye inferior a la cultura mandona. Entama pel odiu y tapecimientu a tolo que vien del so pasáu amás de ridiculizalo. Nun segundu tiempu,  imitación de xiros, xeitos,... de lo que güeya nos medios de comunicación,etc...., alloñáu del so fonduxe. Remata col despreciu a la so cultura ya afogamientu de si mesmu culturalmente falando, desendolcando un fonderu complexu d'inferioridá coles otres cultures.

-ESPAÑA:

..........ESTALLA N'ASTURIANU....................

El Reinu d'España, o simplemente España ye un estáu que s'alcuentra nel suroeste d'Europa, nel mar Mediterraneu (les Islles Baleares), nel Océanu Atlánticu (les Islles Canaries) asina como nel norte d'África (les ciudaes de Ceuta y Melilla). Nel so territoriu européu continental comparte llendes terrestres con Francia y el Principáu d'Andorra nel norte, con Portugal nel oeste, asina como con la colonia británica de Xibraltar nel sur. Nos sos territorios africanos, comparte llendes terrestres y marítimes con Marruecos. Amás, tien otros distritos y posesiones menores non continentales como les islles Chafarines, el Peñón de Vélez la Gomera, la islla Perexil y les islles del Peñón d'Alhucemas, toos escontra la costa de Marruecos. La islla Alborán, les islles Columbretes y una serie d'islles ya islotes contra les sos propies costes completen los territorios de so.

Componse de 17 Comunidaes Autónomes y 2 Ciudaes Autónomes que son instancies paecíes a estaos d'una república federal: esti autogobiernu ta garantizáu pol estáu central al traviés de los Estatutos d'autonomía. Cómo establez la so constitución ye un estáu uninacional con distintes nacionalidaes y rexones.

 

-PAÍS:

Un país, o estáu nacional, ye un área xeográfica y una entidad políticamente independiente, col so propiu gobiernu, alministración, Lleis, normalmente una constitución, policía, fuerces armáes, lleis tributaries, y un grupu humanu.

Munches vegaes, partes d'un estáu nacional con una hestoria o cultura diferentes son llamaos países: Gales y Escocia, cuando nun son estaos nacionales, sino naciones.

-NACIÓN:

Una nación tien tres significaos:

• Conxuntu d'habitantes o territorios d'un estáu col so gobiernu.
• Sinónimu de país o estáu.
• Conxuntu de persones que se sienten parte d'un mesmu grupu humanu per aciu d'una llingua, relixón, tradición y/o historia común, ye dicir, una cultura. Ye sinónimu d'etnia, pero esti términu suel aplicase a cultures llonxanes.

Mentes que munches naciones son un país independiente, esto nun yera la norma nes dómines anteriores al sieglu XIX. El nacionalismu creó entós la idea de que caúna les naciones necesitaba'l so propiu estáu independiente. Angüaño, munches naciones esisten ensin constituyir estáu, como los curdos, los indíxenes americanos.

-REXÓN:

Una Rexón (llatín: regĭo )^? ye una división territorial d'un Estáu fecha al traviés de carauteres étnicos o carauterístiques especiales de clima, economía, topografía, administración, gobiernu, etc. El conceutu de rexón ta xuníu al d'escala, polo que dase la posibilidá d'atopar rexones de milenta tamaños, dende rexones supranacionales (por exemplu, Comunidad Europea, Rexón Andina, etc.) fasta pequeñes comarques.

-ESTÁU:

Un estáu ye, en drechu internacional y rellaciones internacionales, una institución política que tien soberanía, ye dicir, que nun ta baxo nenguna otra división política.

Suel usase el criteriu al que se llegó na Convención de Montevideo, que diz nel so primer artículu:

L'Estáu como suxetu de drechu internacional tien que reunir los siguientes requisitos: (a) una población permanente; (b) un territoriu definíu; (c) gobiernu; y (d) capacidá d'entrar en rellaciones colos demás estaos.

-SUCURSALISMU:

"Dícese del comerciu que, allugáu'n distintu llugar que la central a la que ta sometíu, fai les mesmes funciones qu'ésta".

Nesti casu, sucursalismu políticu falaríase de l'organización política que obedez ensin rechistar los mandaos que y-unvíen dende la central, amosando un fonderu servilismu a les llinees marcaes dende la so direución estatal. 

-IDENTIDÁ:

L'identidá ye una cualidá del “ser pa si mesmu”, pue valir pa les personas, los grupos, etc; ye dicir, falamos de lo que mos arrodea, l'hestoria y la voluntá,  nun ye una carauterística recibía sinon que ye potencial a desenrolcar y refiérese a menes de vivir. Cuando un refuga o tapece el so raigaiñu vraeru,  esmorece el so propiu "ser" apabiando un procesu de aculturación o asimilación. 

-COSMOPOLITA:

Adxetivu: Que vivió en munchos países y s’adauta bien a toles costumes, a tolos vezos. 2 Que ye común a munchos países [una costume]. 3 Que tien xente, costumes de munchos países [una ciudá]. 

Pallabra emplegá milenta vegaes poles élites gobernantes, inteleutuales, etc y pola xente escontra de toles reivindicaciones pola cultura de nuesu; tracamudiando conceutos como internacionalismu, anchor de güeyá, fondera cultura personal, etc.

Munches d'estes persones tarien más avéraes al conceutu COSMOPALETU: el que babaya los sos conocimientos, milenta d'esperiencies na so vida,.... pero qu'ufre un complexu d'inferioridá pergrandón coles otres cultures amás de tener un anchor de mente bastante curtiu, dando-y ná más espaciu a la cultura dominante o impuesta nel so entornu. Ye una mena (típica de l'adolescencia) d'integrase nel grupu más fuerte xuniéndose al más basnáu combayamientu p'integrase nes élites y dixebrase del grupu social qu'este suxeitu piensa son menos axeitaos o cultos.

Amás algamen lo cimero de babayada y complexu (ellos piensen del so cosmopolitismu) tornando o desenrolcando cartelos, publicidá,cartafueyos........n'inglés, francés, etc (tapeciendo poro la llingua del país, cuando nun tien ná que ver eses llingües cola nuesa nel desendolcu nin y-faen competencia nenguna porque son llingües estremaes: de mientres l'inglés y francés tan espardíes pel mundiu; les llingües de zones pequeñes tan en pelligru de desainiciu), dándose situaciones qu'avérense al paletismu más fonderu como güeyar en llugares u nun va dir nengún foriatu porque nun los conoz ni dios, pallabres como "This church was built......,Welcome to......., Principaty of Asturias........,Arriveé..............".

Eso sí, nun entienden l'español llatinoamericán ("ye perdifícil d'entendelu"), viaxen solmente pel so rodiu ("ye que los franceses nun me presten, los ingleses nun hai dios que los entienda, los portugueses.......") o faen un esfuerzu descomanáu per deprender delles pallabres na llingua dominante nel mundiu (inglés, por exemplu) p'entendese con esos foriatos que nunca aporten al so llugar o , si lo faen, son casos aisllaos porque hai otres zones qu'ufierten meyor y más preparaes n'infraestructures.

N'Asturies pol desprestixu qu'ufrió tola cultura asturiana, esti fenómenu dáse abondu. 

-DEMOCRACIA:

Democracia ye un sistema d'organización política nel que'l poder reside nel pueblu.

En sentíu estriutu democracia foi una forma de gobiernu del Estáu na cuala les decisiones coleutives son adoptaes pol pueblu per aciu de mecanismos de participación direuta o indireuta que-y confieren llexitimidá. En sentíu menor democracia ye una forma de convivencia social na que tolos sos habitantes son llibres ya iguales énte la llei y les relaciones sociales afítense d'alcuerdu a mecanismos contrautuales.

Hai democracia direuta cuando la decisión ye adoutada direutamente polos miembros del pueblu. Hai democracia representativa cuando la decisión ye adoutada por persones reconocíes pol pueblu como los sos representantes.

 

 

                                          

   

     

L'entamu

La llingua asturiana ye'l productu de la evolución del llatín implantáu polos romanos nel territoriu de los ástures, un pueblu qu'ocupaba lo más d'Asturies y parte de los territorios de Llión, Zamora y Miranda. L'asturianu recibió tamién les aportaciones de la llingua o llingües que falaben estos pueblos prerromanos qu'habitaben la nuesa tierra.

Edá Media

Como pasó coles otres llingües romances, el pasu de llatín a asturianu foi lentu y progresivu y hebo una dómina na que les dos llingües convivieren, con distintu usu, nel reinu asturianu primero y nel astur-llionés depués. El documentu más antiguu conserváu güei que podía considerase romance asturianu ye'l Fueru d'Avilés, del sieglu XII. Nesta dómina empiecen a escribise los Cartularios de los monesterios. Nos sieglos XII, XIII y parte del XIV, la llingua d'usu oficial na documentación d'Asturies y Llión ye l'asturianu.
Hasta güei llegárenmos testos de fueros, donaciones, testamentos, documentos de compra-venta... escritos nesta llingua. D'esi tiempu quiciabes sobrevivan güei romances y cantares de danza pero nun se caltién nenguna manifestación lliteraria d'esa dómina, anque se sabe que les primeres redacciones de llibros güei atribuyíos a les lletres castellanes, como El Llibru d'Alexandre, foron escrites orixinariamente n'asturianu (o llionés) y traducíes al romance castellanu en versiones posteriores.

Los sieglos escuros

Nel sieglu XIV entama la castellanización documental d'Asturies. Esta produzse pola llegada de funcionarios y mandatarios unviaos pola alministración castellana pa ocupar puestos de poder políticu y eclesiásticu. El puntu másimu d'inflesión márcalu la perda de la guerra pol bandu de los nobles asturianos qu'apoyaben la causa d'Alfonso Enriquez. D'ehí a los prósimos dos sieglos l'asturianu ta ausente de les manifestaciones escrites conocíes y entama a quedar arrequexáu nos usos non oficiales.

Sieglu XVII

Nel sieglu XVII volvemos a alcontrar el resurdir de les nuestres lletres con Antón de Marirreguera, el primer autor modernu de nome y obra conocíos. Esti autor inaugura una riestra lliteraria que tien continuidá hasta anguaño. A él síguenlu otros grandes autores como Francisco Bernaldo de Quiros, del que namás llegó hasta güei'l poema "El Caballu".

Sieglu XVIII

Nel sieglu XVIII la "Xeneración del Mediu Sieglu" representará'l cume d'una lliteratura na que predomina la poesía: Antón Balvidares Argüelles, Bruno F. Cepeda, Xosefa de Xovellanos, González Villar, Teresa Cónsul, Benito A. Ahuja... son dellos de los autores qu'usen la llingua asturiana.
D'otru llau los proyectos y el llabor asturianista d'eruditos como González Posada y Gaspar Melchor de Xovellanos nun cuayen dafechu pero abren un camín pa que les xeneraciones futures reflesionen sobre'l vieyu problema llingüísticu asturianu.

Sieglu XIX

Nel XIX rescamplen tres autores ente los demás: Xosé Caveda y Nava, - que s'adelantra cola so antoloxía de poesía n'asturianu al resurdimientu lliterariu d'otres comunidaes del Estáu-, Xuan María Acebal, poeta d'enclín clásicu, y Tiadoro Cuesta, poeta popular y festivu que señala l'apoxéu y escayencia de la nuesa lliteratura. Amás escriben nel XIX autores como Domingo Hevia, Xosé N. Acebal, Flórez de prado, Fernández de Castro, Aramburu, Xosé Quevedo, Anxel garcía Pelaez, Junquera Huergo...

Nesta dómina los estudios asturianistes reciben un bon emburrión gracies a los trabayos del grupu La Quintana, formáu ente otros por Fermín Canella, Fuertes Acevedo, Braulio Vigón y Xulio Somoza.

Sieglu XX

Nacíos nel XIX pero que fain la so obra nel sieglu XX atopamos a dos autores que quiciabes perpasen en calidá a los otros de la so dómina: Xosé García Pelaez (Pepín de Pría) y Fernán-Coronas. Del primer terciu del sieglu XX paga la pena destacar la tradición de teatru n'asturianu que tien el so másimu esponente n'autores como Pachín de Melás. Ye de destacar el gran ésitu popular qu'algamen les obres de dellos autores como Marcos del Torniello; l'autor de "Soi de Verdiciu". Nesta dómina faense los primeros estudios llingüísticos de Pidal, edítase IXUXU; el primer periódicu dafechu n'asturianu, creáse l'Academia Asturiana presidida por Fabricio, García Rendueles edita una esbilla de poesía ("Los Nuevos Bablistas").
Les condiciones polítiques y sociales d'Asturies que desemboquen na Revolución Asturiana del 34 y la guerra civil frayen les posibilidaes d'un desenvolmimientu afayaízu de les nueses lletres y ruempe los llazos cola emigración a América. Na posguerra escríbese en xeneral una poesía folclórica, sentimentaloide o festiva, anque dellos autores como Llorienzu Novo Mier, Xosefa Canellada, X. Manuel d'Andrés entamen a trabayar nel sen d'una recuperación cultural y llingüística d'Asturies.

Anguaño

La evolución de la llingua asturiana sigue nun procesu cambiante. La xeneración d'escritores y llingüistes mozos nacíos depués de la guerra irrumpe nel panorama asturianu en 1974 cola fundación de Conceyu Bable y da un xiru radical a la visión de la llingua y la lliteratura asturianes. Les condiciones polítiques de los años 70 favorecen les condiciones pa que se dea la moderna reivindicación llingüística pola normalización y la defensa del asturianu.
Sicasí, esti movimientu nun foi a llograr l'estatus d'oficialidá dientro del Estatutu d'Autonomía (1981), pero algamó la reconocencia de la esistencia de la llingua asturiana y la creación de l'Academia de la Llingua Asturiana como órganu oficial del Principáu d'Asturies.
Anguaño, los avances son notables, anque insuficientes, en tolos campos y na conciencia de los asturianos va caltriando la idea de la importancia que tien el caltenimientu de la llingua propia. En Llión, l'Estautu d'Autonomía de Castiella y Llión nun reconoz la esistencia de la llingua y la idea d'unidá llingüística ente los falantes ta mui perdida. En Miranda del Douru la Cámara Municipal sí sofita'l Mirandés y la República de Portugal aprebó la so oficialidá en 1.998.
Nos últimos años la necesidá de la oficialidá de la llingua entama a convertise nuna reivindicación mayoritaria n'Asturies.

 

Entrevista a Ramón de Andrés, filólogu. Por Mario Corral García

Ramón de Andrés ye profesor de Filología Asturiana na Universidá de Uviéu y xefe da Oficina de Política Llingüística d'Asturies.

Entruga.- ¿En qué midía l'esistencia de múltiples dialeutos fai complicáu la consideración del asturianu comu realidá unitaria y autónoma?

Rimpuesta.-

Toles llingües son, por definición, un conxuntu de variedaes o dialectos. Nun esiste nenguna llingua uniforme; toles llingües úsanse al traviés dalguna de les munches variedaes de que tan formaes. La llingua ye el conxuntu, y los dialectos los sos subconxuntos (que a la so vegada puen contiener otros subconxuntos). Ye una cuestión de taxonomía llingüística: lo que mantien la coherencia del conxuntu llamáu llingua ye el fechu de que les sos variedaes son afines entre sí, frenti a la afinidá mutua de les variedaes de llingües contigües. Pretender que la necesaria variedá interna de les llingues compromete la so unidá según en qué casos, ye un plantegamientu ideolóxicu, non llingüísticu. En referencia l'asturianu, l'aplicación de este prexuiciu acientíficu nun ofrez duldes sobre la tendenciosidá ideolóxica que ta detrás.

E.- ¿Podría difinise la llingua asturiana como una realidá llingüística discontinua que compartu distintos territorios, tales como Zamora, Llión, Cantabria o Miranda do Douro, clario ta, en distintos graos de vitalidá?

R.-

El romance peninsular cuyu territoriu históricu estiéndese per Asturies, Llión, Zamora y Miranda do Douro ta nel mesmu nivel evolutivu y taxonómicu que los otros romances peninsulares. Ye una llingua glotolóxicamente homologable al restu, nun cabe dulda. Agora bien, una vegada identificá dicha llingua románica peninsular, nun hai más remediu que da-y un nome. N'ausencia duna denominación popular de conxuntu, quiziabes los nomes (artificiosos, por supuestu) que meyor describen esa realidá seyan los de asturianu-llionés, asturllionés o ástur. Nesa coherencia terminolóxica, y d'alcuerdu con Menéndez Pidal, l'asturianu (nome popular, nun artificiosu) designa la variedá asturllionesa d'Asturies, puestu que ye un subconxuntu del asturllionés. Solmente dun sentiu llatu, pero nun incorreutu, puése entiender asturianu referiu a tol dominiu llingüísticu. Desdi'l puntu de vista prauticu, asturianu ye la denominación usual n'Asturies, por razones evidentes.Ye aceutable falar del asturianu de Llión, siempre que  considérese igual de válidu falar del llionés d'Asturies. En cuantu a Cantabria, nun cabe dulda de que históricamente sitúase nel dominiu llingüísticu asturianu-lleonés, y según avanzamos pal oriente, a caballu entri'l dominiu asturllionés y el castellanu. En tou casu, l'erosión llingüística foi peracentuada, y el grau de castellanización alcanzáu ye tal que actualmente la suma de rasgos llingüísticos diferenciales situaría ya les fales de Cantabria dentro del complexu dialeutal castellanu, falando en términos estriutamente llingüísticos. Lo mesmo sucedería con les fales afines del estremu oriental d'Asturies.

E.- Na so opinión, ¿seldría deseyable qu'un hipotéticu procesu de revitalización del patrimoniu llingüístico de troncu asturianu–llionés, entendíu'n sentíu amplíu, tomara como referente los pasos daos nel Principáu d'Asturies en materia de estandarización (normes gramaticales, ortográfices, etc.)?

R.-

Una cosa ye la llingüística y otra cosa ye la política. La revitalización del patrimoniu llingüístico, así como l'estandarización cola so normativa, nun son asuntu de la llingüística, sinon de la política. Por tantu, nun me considero autorizáu a opinar sobre cómo deben xestionar la so realidá llingüística otres comunidaes autónomes.

E.- ¿Cree que'l reconocimientu estatutariu da realidá llingüística asturiana contribuyó a que la llingua seya considerada patrimoniu vivu, n'autivu, abiertu a la esperiencia y non comu un meru alcuerdu o aneudota de promoción turística?

R.-

Por supuestu, el reconocimientu del asturianu nel Estatutu d'Autonomía ye un referente obligáu para cualquier autuación llexislativa y política. Y así vien siendo. L'Estatutu ye de 1981, y cuenta cun desarrollu normativu que ye la Llei d'Usu y Promoción del Asturianu, de 1998. Dientro desti marcu, el parlamentu asturianu aprobó por unanimidá'l Plan de Normalización Social del Asturianu 2005-2007. Son pasos interesantes. Insuficientes, nun cabe dulda, pero necesarios. Seldría deseyable que'l Estatutu d'Autonomía recoyera la cooficialidá del asturianu y del gallegu-asturianu, pero n'ausencia desa realidá, el marcu autual ofrez posibilidaes que nun se deben desaprovechar.

E.- Una vez reconocía vía estatutaria l'esistencia duna realidá llingüística autónoma, ¿cree que la llei autonómica 1/98 de usu y promoción del asturianu asegura la so normalización social efeutiva?

R.-

L'aplicación cabal de dicha Llei supondría un avance estimable na normalización del asturianu. Digamos que pondría l'asturianu nuna situación de cuasi-oficialidá. Agora bien, nun ye nengún misteriu que nuna parte de les élites político-culturales d'Asturies, la simple esistencia del asturianu y la so xestión política a cualquier nivel (nun digamos l'oficialidá) suscita tou tipu de cauteles y de frenos. Quiero con ello dicir que, llamentablemente, la Llei cúmplese solu parcialmente.

E.- El Principáu d'Asturies cuenta cun patrimoniu llingüístico que foi incluyíu nel so Estatutu d'Autonomía y alcuéntrase respaldáu por una Llei que regula el so usu y promoción, tendente a algamar cotes de normalización social aceutables pol conxuntu de la sociedá. Cantabria, pola so parte, cuenta cun patrimoniu llingüístico que nun disfruta de respaldu estatutariu nin institucional dalgunu, salvu una breve referencia de carácter secundariu na Llei de Patrimoniu Cultural, que lu considera un elementu presumible d'integrar el patrimoniu etnográficu, ye dicir, equiparable a los aperos de llabranza, etc. Na so opinión, ¿la dinámica asturiana conduz al conceuto de cooficialidá y la cántabra a la declaración del so patrimoniu llingüístico como Bien d'Interés Cultural?

R.- Ens

in dulda dalguna, la dinámica de la política llingüística n'Asturies conduz irremediablemente a un reconocimientu del carácter cooficial del asturianu y del gallegu-asturianu. N'Asturies nun caben más disyuntives: o nun se practica nenguna política llingüística n'absolutu, cosa que ye impensable a estes altures; o practícase una política llingüística, y entós la so propia lóxica y el marcu constitucional español conduz a cortu, mediu o llargu plazu a un status de cooficialidá. Con respeutu a Cantabria, repito que nun toi autorizáu a opinar. Nun tá nes mies competencies opinar sobre la política llingüística d'otres comunidaes autónomes, y neso quiero ser mui respetuosu.

E.- Negar la capacidá d'adaptación de la realidad llingüística tanto asturiana como cántabra, ye dicir, optar pola so fosilización, ¿a quién cree que podría beneficiar?

R.-

En cuantu a Asturies, que ye de lo únicu que quiero y pueu falar, negar la nuesa pluralidá llingüística ye iguar una idea d'Asturies absolutamente aberrante. Afortunadamente, ganó munchu terrenu l'idea de que la pluralidá llingüística asturiana ye un fautor positivu que hai que saber xestionar, aunque aún hai resistencies a esti discursu. En cuantu a Cantabria, disculparame de nuevu que nun conteste a la so entruga, nun por menospreciu nin munchu menos, sinon por respetu a la sociedá cántabra y a les sos autoridaes. Facer otra cosa supondría inmiscuíme n'asuntos que nun me competen.

 

-VISITA LA PÁXINA WEB:

 

http://proel.org/lenguas/bable.html

Ú toparás toles zones y mapes del asturianu amás d'información de la llingua de nuesu (en castellanu)

 

 

-Radiu 100 % n'asturianu:

www.radiosele.net

 

-Webs n'asturianu:

www.asturies.com -Diariu dixital asturianu 

www.asturnews.com -Diariu cultural asturianu

www.asturcelta.com - Tola música folk n'Asturies  

www.lesnoticies.com - Selmanariu asturianu

www.ast.wikipedia.org/wiki/Portada -Wikipedia n'asturianu

 

-Webs en castellanu:

www.hhmmss.com/kiosko/HOY/.com -Tou'l kiosku

www.elcomerciodigital.com -Periódicu asturianu

www.rtpa.es - Radiu televisión autonómica asturiana

www.asturiasdigital.com -Tou sobre Asturies

www.elpais.es -Periódicu estatal

www.cadenaser.com -Radiu estatal

www.monde-diplomatique.es/isum/ -Le monde diplomatique

Enantes de principiar a lleer estes charres, prestaríame dexar claru que tou lo qu'escribo equí son cites lliteraries, reflexones personales, etc pero que nin por asomu quier ferir o mancar a naide. Son ná más qu'eso, reflexones pa someteles a debate. Si t'apetez, pués dexar el to comentariu al final. Gracies per tou. 

 

                                        -L'ANALFABETISMU-                                                   

-Ser analfabetu nun ye solu nun lleer, nin escribir o nin facer cuentes sencielles-

Lo grave ye qu'esa inorancia ye como un muru que nun dexa güeyar o suañar que'l mundu puea ser diferente a lo que foi ya siempre será.

La cultura ye un arma poderosa ya quien la tien, algama la posibilidá de tresformar la realidá, iguar el so destino, da-y un quiebru a la fatalidá, entamar el so propiu espaciu ya lluchar pola so llibertá.

Tou estu nun fai que l' individiu, alfabetizáu, capacitáu llaboralmente o con títulu universitariu tenga garantizáu'l so futuru porque'l destín ya la fatalidá xueguen un papel perimportante.

 -¡Esto es Calcuta!, Ana M. Briongos. Editorial B-

 

                -L'ASTURIANU VIVE-LA LLUCHA SIGUE-

Les llingües son les ferramientes del pensamientu y la comunicación, l'encontu de toa actividá humana, l'encontu de la cultura y identidá de los pueblos.

La muerte d'una llingua supón un etnocidiu qu'empobrez el bagaxe cultural de tola humanidá, porque lo universal nun ye solo lo mayoritario, nun ye l'asimilación llingüistica, nin la destrucción de lo particular. El mundu ye una realidá plural y la diversidá de pueblos,cultures y llingües ye'l nuesu heriedu más valiosu.La defensa de lo universal ye la defensa de toles cultures y toles llingües.

La llingua asturiana ye un elementu de derechu,ye l'aportación del pueblu asturianu a la cultura universal y ta tan indixebrablemente unida a l'identidá asturiana como la mar ta unida a Asturies.

 -Discu compilatoriu de música n'asturianu en defensa de la llingua-

Na publicación eleutrónica Rebelión (15-01-2006), Carlos X. Blanco, filósofu marxista, saca a la lluz un artículu que lleva por títulu "Asturias no es España". Nel contestu da serie de trabayos que lleva publicando l'autor obsérvase que el so nacionalismu de izquierdes ta seriamente preocupáu por distanciase del llamáu covadonguismu. Conócese por tal ideoloxía aquella que se resume na frase “Asturias es España, y lo demás tierra conquistada”. L'artículu entama así:

“Asturies nun ye España (nin lo demás tierra conquistá). La nación asturiana vive entre dos agües, la atlántica (o cantábrica) a la que pertenez de forma natural, y la mediterránea, a la que pertenez de forma coercitiva pola inmersión del nuesu país na monarquía castiellán, na edá media, y nel estáu español, na moderna. Adminístranos desdi Madrid, y con ello impónenos unes estructures de dominación que nun son les nueses. L'economía cuasi-esclavista del Sur y del Mediterráneo nun ye la nuesa, y los intereses productivos y comerciales del país asturianu son inclusu contraudictorios colos que priman n'España. El desarrollu económicu asturianu podrá nun ser boyante, como'l de Madrid, y otres rexones llevantines y sureñes, pero al menos nun se basa (salvo en pequeñes cuotes, llamentables) na esplotación d'emigrantes estranxeros. L'esclavismu nun foi nunca col carauter de la nuesa xente. El mediu y el talante astures siempre foron contra d'esa tendencia del esplotador d'estilu mediterráneo.”

El covadonguismu ye una ideoloxía especialmente desafortuná que fiere, a un tiempu, demasies sensibilidaes. Primeru, sirve pa tapar la boca al nacionalismu asturianu. Al identificar la nación asturiana cuna especie de “España primordial”, embrionaria, cun depósitu d'esencies hispanes, impídese toda reivindicación nacionalista que ponga l'acentu nes diferencies llingüístiques, étniques, o en xeneral, nacionales, de los asturianos colos hispanos. Amás creo qu'insulta a los ciudadanos del estáu, al nega-yos una historia propia que nun seya la d'una re-conquista.

Por otru llau, ye una ideoloxía muy estrechamente lligada col tradicionalismu más ranciu, y qu'este lleva consigo, la monarquía (don Pelayo, primer rei d'Asturies, elexíu polos astures rebeldes al Islam, sería'l primer rei de España) y l'imperialismu de signu católicu d'orixe visigóticu (el reinu asturianu foi'l xermen d'una reconquista imperial de l'España perdía a manes de los musulmanes). El covadonguismu, por tantu, entraña la nefasta asociación delles idees del monarquismu y de tradición católica, belixerante col infiel. Anque algunos show-man da filosofía asturiana, como'l profesor de orixe rioxán D. Gustavo Bueno, trataron de revivir el covadonguismu. Dafechu ye que'l nacionalismu asturianu y les fuercies d'izquierda y centru (nun así l'estremismo de dereches) detesten en gran midía esta simboloxía de Cuadonga, y más bien abominen d'ella. Hai importantes precedentes de federalismu y nacionalismu asturianu, polo menos, desdi la I República.

Y a la hora de reivindicar exemplos de resistencia (neste casu revolución armada contra l'Estáu español) resulta munchu más importante pal día de güei'l precedente contemporáneu del Ochobre asturianu de 1934 que l'insumisión pelagiana contra los islamites. D'igual manera que se dixo que había que dexar bien peslláu baxu siete llaves el sepulcru del Cid, refiriéndose a los problemes de l'España contemporánea, lo mesmu podría dicise'n munchos aspeutos de la figura del caudillu rebelde asturianu. L'únicu precedente que nun se pue obviar ye que a resultes d'aquella rebelión medieval, n'Asturies formose'l únicu estáu de corte occidental frenti al predominíu musulmán na península. Recíprocamente, Asturies ye güei l'única comunidá realmente histórica, pues ye l'única de les actualmente reconocíes pola Constitución de 1978 que se dio a sí mesma un estáu independiente na península.

-"Por un nuevo nacionalismo asturiano" , Pelayo Rojo- La Haine-

 

-VERGOÑOSU TRATAMIENTU DE LOS MEDIOS ASTURIANOS DE LA MANIFESTACIÓN POLA OFICIALIDÁ ESTI PASÁU 24 DE PAYARES 2007 N'UVIÉU-

Güeyo alloriáu güei domingu 25 de payares nes cabeceres de los tres periódicos más lleíos n'Asturies; el tratamientu vergoñante que y dan a la manifestación d'ayeri n'Uviéu onde más de 20.000 persones glayaron polos drechos de facer l'asturianu llingua oficial n'el prósimu estatutu.

Ningún d'ellos pon semeya na so portada, amás de da-y un espaciu mínimu nes sos páxines. Ye más importante falar d'una manifestación en Madrid ó de los traxes de los guah.es pal colexu???........Si hai otra manifestación d'otru tema que nun seya esti, taben enllenando les sos primeres. Asina ye la prensa "llibre" asturiana.

Toi pergayoleru per tola xente que tuvo ayeri n'Uviéu y tuvi tola xorná cola oriella ya internet n'el trabayu pa saber daqué. Gracies a toes ya toos per dir.

Como dicía l'añu pasáu na campaña d'asturianu: ¡¡TAMOS N'EL CAMÍN , UN PASU P'ALANTRE!!

-INSTRUCCIONES p'entamar a falar asturianu-


WELCOME TO THE BEST METHOD TO LEARN ASTURIAN!!!

BIENVENU À LA MEILLEURE MÉTHODE POUR APPRENDRE L'ASTURIEN!!!

El primer paso que debería dar la persona que pretenda empezar a hablar asturiano es sacarse una fotografía tamaño carné para tener un recuerdo de cómo era antes de saber hablar asturiano.

El segundo paso requiere un esfuerzo algo mayor: enfrentarse a leer sin miedo en la lengua objecto del aprendizaje. ¡Suerte!

Yá tamos nel tercer pasu, que tien que ver col métodu Bulinsky d'interpretación teatral, que consiste'n metese nel papel d'un personaxe que ta deprendiendo una llingua con toles consecuencies dramátiques p'iguar.

Asina, por exemplu, tien que camudase l'aspeutu cun chapín de copa o bigotes falsos y dicir nel supermercáu, como primer esperiencia, las sos primeres pallabres n'asturianu en boca del so personaxe: Si fai favor, u tan les pataques?.

L'envís del disfraz - pa la xente más murnia - ye nun ser conocíu pela xente vecina que nesta estaya del deprendizax, dellos vegaes, fai colar de la misión con frases poco afayadizes como:

-¿Date por falar "bable"? Veote estrañu (nun tonu de comedia)

-Uy, que graciosu tas...(cínicu)

-¿Qué ye lo que dicen los tos pas d'esto? (incrédulo)

-¿Cómo te dio por ahí? (asustáu)

-Ostia, colega, ¿y tú de qué vas? (molestu)

-Aún si lo hablaras bien....(indigná)

-Nótase que nun lo mamasti...(purista)

La más della xente que diz estes babayaes nun tien mala intención, pero delles vegaes, dicen coses que dan p'atrás y, inda que semeye bilordia, dalgunes  persones que'intentaron falar asturianu, nun l'algamaron por mor de la presión del que dirán.

El "que dirán" ye una de les coses que pue azotar a una má cuando el so fíu roba un bancu, por exemplu, pero semeya que falar una llingua nun ye lo mesmu.Hai que tener claro, qu'esta seldrá una entruga que pue dar inseguridá: Y si empiezo a hablar asturiano, ¿qué dirán?

N'una categoría asemayá taria el "que pensarán", esto fainos reflexonar sobro l'importancia de la psiquiatría nel procesu deprendizax ya usu de la llingua asturiana.

El cuartu pasu p'entamar a falar asturianu ye rise de los propios erros enantes de que se ría  otra xente. Hai que llevar con humor eses pequeñucos disparates ya interferencies como "Este libro ye miu" o "Voute pegar una lleche" sabiendo que nenguna persona na Hestoria pasó del estáu A: Nun falar una llingua al estáu C:Falar perbien una llingua ensin un perióu intermedíu B: Falar más o menos mal esa llingua.

La xente que sepa lleer pue atopar dalgu d'ayuda nos llibros. Nos diccionarios tan casi que toles pallabres ordenaes de l'A a la Z. La xente que nun sepa lleer ou nun y-preste facelo que nun s'abluque. Hai milenta casos de persones que nunca lleeron un llibru n'asturianu y fálenlu perfeutamente.

Tamos aportando al final, entramos na etapa de desmitificación de la llingua asturiana, cuando escubrimos que realmente l'asturianu ye una llingua como cualesquier otra, ensin poderes transcendentales añadíos. Asina podemos sorprendenos un día entrugando l'hora n'asturianu a daquién con naturalidá, ensin danos cuenta.

Algamáu'l nuesu oxeutivu, escubrimos de mena sorprendente que, escontra lo que piensa milenta xente, pa falar asturianu nun fai falta ser independentista nin dir vivir n'una aldea.

El cimeru pasu d'estes instrucciones pa falar asturianu nun tien retornu:

Ye tiempu de facer comparanza de l'antigua semeya carné cola nuesa imaxe d'anguañu n'un espeyu y confirmar que tou ta nel mesmu llugar. Los cambeos son imperceutibles, y cualesquier camudamientu inesperáu solo pue tener como desplicación nel pasu tiempu o cualesquier otra cosuca ayena a la llingua asturiana.

*-TORNAMIENTU N'ASTURIANU DEL TESTU DEL ESCRITOR GALLEGU SÉCHU SENDE-